BÖYRƏK TRANSPLANTASİYASI

N.Y.Bayramov, S.Yılmaz,  R.A.Məmmədov

 

 

Qısa tarixi

Orqan köçürülməsi haqqında ilk məlumatlar 6-cı əsrdə Hindistandakı dəri köçürülməsinə aiddir. Alexis Carrel 1906-cı ildə damar anastomoz texnikasını hazırlamış və orqanı qorumaq üçün soyuq tətbiq etmişdir.

1906-cı ildə Laboulay M. ilk dəfə donuzdan insana böyrək köçürür, müvəqqəti uğur qazanır. 1911-ci ildə Harmond Filadelfiyada, 1933-də isə Voronoy Ukraynada meyitdən insana böyrək köçürür və müvəqqəti uğur qazanır.

Böyrək transplantasiyasında ilk uğurlu nəticə 1954-cü ildə Jozef Murray tərəfindən ekizlər arası köçürmədə əldə edildi və bu nəticə faktik olaraq orqan köçürülməsində yeni dövrü başlatdı.

Azərbaycanda böyrək köçürülməsi 1973-cü ildə Akademik M.Cavadzadə və Moskvalı həmkarları tərəfindən, ATU-da isə 2015-ci ildə Prof.N.Y.Bayramov və Türkiyəli həmkarı Prof.Dr. Barış Akın tərəfindən, Türkiyədə isə 1974-cü ildə Prof.Dr.Mehmet Haberal tərəfindən 1975-ci ildə başladılmışdır.

 

Göstərişlər

Böyrək köçürülməsinə iki əsas göstərişlər - son dövr böyrək xəstəliyi (xroniki böyrək yetməzliyi) və “ böyrəksiz ” vəziyyətdir.

Kreatinin klirensi 20 ml/dəq kiçik və dializ gərəkdirən xronik böyrək yetməzliyində (XBY) ilk seçim böyrək köçürülməsidir. Böyrək Tx dializə görə həm tibbi, həm sosial həm də finansial cəhətdən daha effektiv müalicədir: həyat keyfiyyətini artırır, cihaza bağlılığı aradan qaldırır, insanın normal fəaliyyətinə dönməsinə kömək edir, ağırlaşmaları azaldır, yaşam müddətini artırır, müalicə xərclərini azaldır (dializin bir illik xərcləri transplantasiya əməliyyatının xərclərindən çoxdur). XBY-nin səbəbləri arasında ilk sıraları diabet, hipertoniya, qlomerulonefrit və polikistoz təşkil edir.

“Böyrəksiz” vəziyyətlərə böyrək törəməsinə, pielonefritə və travmaya bağlı böyrəkləri çıxarılmış xəstələr aid edilir. Böyrək xərçəngində nefrektomiyalardan sonra 2 il ərzində residiv yoxdursa Tx göstəriş sayılır.

 

Əks-göstərişlər

Böyrək Tx planlanan xəstələrdə ümumi və xüsusi əks-göstərişlər ola bilər.

Ümumi əks-göstərişləri əməliyyata, immunosupressiya və psixososial vəziyyətə aid əks-göstərişlər təşkil edir: 

• Korreksiya olunmayan ekstrarenal orqan yetməzlikləri: ağır ürək, ağciyər, qaraciyər yetməzlikləri, damar xəstəlikləri.
• Aktiv və ya müalicə olunmamış bədxassəli xəstəliklər (istisna: bədxassəli xəstəlik məhduddur və orqanın çıxarılması ilə aradan qalxır, məsələn böyrək xərçəngi, dəri xərçəngi və in-situ kanserlər).
• Sepsis və digər aktiv infeksion xəstəliklər (istisna: infeksiya mənbəyini böyrək təşkil edir, məsələn, pielonefrit və s.).
• Psixososial problemlər - əqli yetərsizlik, narkomaniya və alkoqolizm, müalicəyə uymayan xəstələr, finans problemləri və s.

Spesifik əks-göstərişlər az saylıdır:

• Qalça damarlarının və aortanın irəli dərəcədə aterosklerozunda böyrək implantasiyası texniki olaraq çətin olur və ya tromboz ehtimalı yüksək olduğu üçün əks-göstəriş sayılır.
• Böyrəyin tez təkrarlayan bəzi xəstəlikləri nisbi əks-göstəriş sayıla bilər. Mesangiokapilyar qlomerulonefrit, IgA nefropatiyası, seqmentar qlomeruloskleroz, oksaloz 3-30% hallarda 2 il, 20-80% hallarda 8 il ərzində təkrarlayır. Bu xəstəliklər birinci Tx-ə əks-göstəriş deyil, lakin ikinci Tx-əks-göstərişdir çünki ikinci köçürmədə 80-90% təkrarlayır.

 

Əməliyyatönü müayinələr

 

Alıcılarda müayinələr

Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi alıcıda spesifik və ümumi müayinələr aparılır.

Spesifik müayinələr böyrək köçürülməsinə göstərişləri təyin etmək üçün aparılır, böyrək yetməzliyinin ağırlıq dərəcəsi və səbəbi müəyyənləşdirilir:

• böyrəyin funksional göstəriciləri: kreatinin klirensi, sidik cövhəri, sidik turşusu.
• sidik analizləri: sidiyin ümumi analizi, spot sidikdə protein/kreatinin nisbəti, 24 saatlıq sidikdə protein, sidiyin əkilməsi.
• Elektrolitlər: Na, K, Ca, Mg, Fosfor.
• sidik çıxarıcı sistemlərin morfo-funksional vəziyyəti – sistoqrafiya, sistoskopiya
• göstərişə görə biopsiya
• aorta və qalça damarlarının arterioqrafiyası (KT-angioqrafiya və ya Doppler)

Ümumi müayinələrə əməliyyata, immunosupressiyaya əks-göstərişləri  və psixososial problemləri ortaya çıxarmaq üçün aparılan standart müayinələr aiddir: bədxassəli və infeksion xəstəliklər, ağır ekstrarenal orqan yetməzlikləri, psixiki xəstəliklər, finas imkanları.

 

Canlı donorlarda müayinələr

Donorun sağlamlığını, resipientə keçə bilən xəstəliklərin olub-olmadığını, əməliyyatın ümumi riskini və donorun könüllü razılığını müəyyənləşdirmək üçün canlı donorlarda standart ümumi sistemik müayinələr aparılır (yuxarıda verilmişdir).

Canlı donorlarda aparılan orqan spesifik müayinələrin məqsədi aşağıdakı suallara cavab verməkdir:

• Böyrəklərdən birini almaq mümkündürmü?
• Qalan böyrəyin funksiyası donor üçün yetərlidirmi?
• Donorda hazırda və gələcəkdə böyrək funksiyasını poza bilən xəstəliklər varmı?
• Alınan böyrəyin funksiyası və morfologiyası normaldırmı?

Bu məqsədlə aşağıdakı müayinələr aparılır:

• Böyrək göstəriciləri: kreatinin klirensi, sidik cövhəri, sidik turşusu
• Sidik analizləri: sidiyin ümumi analizi, spot sidikdə protein/kreatinin nisbəti, 24 saatlıq sidikdə protein, sidiyin əkilməsi
• Elektrolitlər (Na, K, Ca, Mg, Fosfor)
• Postnefrektomiya riskini qiymətləndirmək üçün şəkər, immunorezistentlik və arterial təzyiq müayinələri
• Böyrək USM – böyrək parenximasını, prostatı qiymətləndirmək üçün
• Böyrək damarlarını və axarlarını qiymətləndirmək üçün KT angioqrafiya
• Göstərişə görə sistoskopiya
• Kişilərdə PSA
• Digər.

Aşağıdakı hallar canlı donordan böyrəklərdən birinin alınmasına əks-göstəriş sayılır:

• Könüllü olmayanlar
• Psixiki xəstələr
• 18 yaşdan az
• Yüksək tromboembolizm riski
• Hazırda və ya yaxın keçmişdə bədxassəli xəstəlik
• Ağır yanaşı xəstəliklər (xroniki ağciyər, xroniki qaraciyər, ürək xəstəlikləri və s.)
• HİV müsbət
• Aktiv xroniki infeksiyalar (tuberkulyoz, hepatit B, C və s.)
• Aşırı piylənmə
• Hipertenziya (nəzarətə alına bilməyən)
• Şəkərli diabet
• Proteinuriya (300 mq/24 saat-dan çox)
• Qlomerulyar filtirasiyada azalma
• İkitərəfli böyrək daşı
• Mikroskopik hematuriya

 

Əməliyyatönü hazırlıq

 

Alıcılarda hazırlıq

• Əməliyyatdan əvvəl aşkarlanan aktiv infeksiyalar müalicə edilməlidir.
• Sidik yolları infeksiyaya görə yoxlanılır (sidik kültürü) aşkarlanan infeksiyalar müalicə edilir.
• Xəstənin öz böyrəyi əksər hallarda saxlanılır, lakin bəzi hallarda əməliyyatdan əvvəl çıxarılmalıdr (pretransplant nativ nefrektomiya) :
• xroniki təkrarlayan daşlı və daşsız pielonefrit
• ağır proteinuriya
• refrakter hipertoniya
• böyük polisistik böyrəklər, xüsusən ağrı, qanaxma verən və kanserə şübhə varsa
• infektiv refleks nefropatiya
• Əməliyyatdan 1 gün əvvəl xəstələr dializ olunurlar

 

Donorlarda hazırlıq

Donorlarda hazırlıq nefrektomiyalarda olduğu kimi aparılır. Bəzi müəlliflər əməliyyatdan əvvəl hidratasiyanın faydalı olduğunu bildirirlər.

 

Əməliyyat texnikası

 

Donor əməliyyatı - canlı donor əməliyyatı Şəkil 1.

• Ən çox sol böyrək tövsiyə olunur (venası uzun olduğu üçün).
• Laparoskopik yolla retroperitona daxil olunur.
• Böyrək və sidik axarı mobilizasiya olunur.
• Sidik axarı, sonra böyrək arteriyası, ən son isə böyrək venası vaskulyar staplerlə kəsilir və böyrək çıxarılır.
• Böyrək əvvəl soyuq Ringer məhlulu təmiz məhlul çıxana qədər yuyulur və buzlarla kənardan soyudulur. Böyrəyin implantasiyası 1 saatdan az çəkərsə bu yetərli olur, bundan çox çəkəcəksə HTK və ya UW məhlulu ilə perfuziya edilir, bu məhlulda saxlanılır.

Şəkil 1. Donorda aparılan laparoskopik əməliyyat

 

Beyin və ürək ölümü donorlarında əməliyyat texnikası

• Qarın aortasına və aşağı boş venasına yeridilmiş kanyulalarda verilən soyuq (4º C ) saxlama məhlulu ilə vücud perfuziya edilir.
• Böyrək damarları kökü səviyyəsində kəsilib çıxarılır.
• Çıxarılan böyrək yenidən məhlulla yuyulur və bu məhlulda saxlanılır.
• Donorda QİÇS və ekstrakranial bədxassəli şiş yoxdursa orqanı köçürülə bilər.
• Donorun qanı və limfa düyünü ilə alıcının qanı limfositar reaksiyaya qoyulur.

 

Alıcıda əməliyyat texnikası Şəkil 2.

• Qarının aşağı kvadratında əyri və ya pararektal kəsiklə aponevroz və əzələlər kəsilir.
• Retroperiton açılır, qalça damarları sərbəstləşdirilir.
• Əvvəl böyrək venası xarici qalça venasına, sonra isə arteriyası xarici qalça arteriyasına 5/0-7/0 prolenlə anastomoz edilir.
• Sidik axarı sidik kisəsi ilə calanır: submukozal tunel ilə və ya mukozal anastomozu əzələ ilə örtmə üsulu ilə anastomoz qoyulur. Stend qoyula bilər.
• Sidik axarı çox qısa olarsa (işemik nekroz ) onu xəstənin sidik axarına calamaq olar.

 

Şəkil 2. Alıcıda böyrək köçürülməsi

 

Əməliyyatdan sonra aparma

Əməliyyatdan sonrakı erkən dövrdə həyat göstəricilərinin monitorinqi və əməliyyata bağlı ümumi tədbirlərlə yanaşı (ağrıkəsici, antibiotik, antitrombotik, qidalandırma, erkən aktivləşdirmə və s.) spesifik olaraq maye-elektrolit balansına, immunosupressiyaya, böyrək funksiyasına və ağırlaşmalara nəzərət edilir.

• Maye balansı. Köçürülən böyrəkdə işemiya-reperfuziyon zədələnməyə bağlı, tubulyar nekroza bağlı ilk günlərdə konsentrasiya funksiyasının azalması və osmotik diurez baş verir. Bu özünü aşırı diurez (10 l/gün-ə qədər ) və elektrolit pozulmaları (xüsusən hipernatremiya) ilə  göstərir. Ona görə də hipovolemiyaya və hipernatremiyaya yol verməmək üçün çıxarılan sidik həcmində 0,45% NaCl + 5% Qlükoza məhlulu və ya bu həcmin 2/3-si  0,9% NaCl + 1/3-i isə 5% qlükoza olan qarışıqdan istifadə etmək olar.
• İmmunosupressiv müalicə əməliyyatdan əvvəl və əməliyyat vaxtı induksiya ilə başladılır, sonra ömür boyu davam etdirilir. İnduksiya üçün aşağı və orta risklərdə İL-2-reseptor blokatoru (basiliksimab), yüksək risklərdə isə antitimosit qlobulini (ATG) tətbiq edilir. Davamedici immmunosupressiya üçlü kombinasiya ilə aparılır: kalsineurin inhibitorları (takrolimus, siklosporin), MMF və prednizolon. Son illər CNİ-siz və prednizolonsuz immunosupressiya rejimləri də tətbiq edilməyə başlamışdır.
• Böyrək funksiyasına nəzarət. Köçürülən böyrəyi qiymətləndirmək üçün qlomerulyar və tubulyar funksiyalar, qan və sidik axını vaxtaşırı yoxlanılır:
• Qlomerulyar filtrasiyanı qiymətləndirmək üçün kreatinin və diurez
• Tubulyar funksiyanı qiymətləndirmək üçün (konsentrasiya) K, qalıq azot və asidoz.
• Qan təchizatını qiymətləndirmək üçün günaşırı Doppler USM
• Sidik axınını qiymətləndirmək üçün diurez miqdarı və USM.
• Opportunistik infeksiyaların profilaktikası üçün aşağıdakılar verilir:
• Baktrim, 1 tab gündə 1 dəfə, 1 il
• Valgansiklovir 450 mg, gündə 1 dəfə, 3 ay
• Nistatin, 5 ml, gündə 4 dəfə, 3 ay
• Acyclovir 200 mg, gündə 2 dəfə (göstərişə görə)
• Antibiotiklər, kateterlər çıxarılana qədər

 

Əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmalar

Əməliyyatdan sonra əməliyyata bağlı ümumi ağırlaşmalarla yanaşı spesifik fəsadlar meydana gələ bilər ki, burada sonunculardan qısaca bəhs ediləcəkdir.

• Postoperativ böyrək disfunksiyası əməliyyatdan sonrakı günlərdə sidik ifrazının 50 ml/saat səviyəsindən aşağı düşməsi ilə biruzə verir. Belə halda aşağıdakı ardıcıllıqla tədbirlər görülür:
• Hipotenziya və hipovolemiya yoxlanılır, şübhə varsa 250-500 ml izotonik məhlul bolüs şəkilində verilir, həttda təkrarlana bilir.
• Xəstə euvolemik və ya hipervolemikdirsə sidik kateteri yoxlanılır və laxta varsa geniş kateter qoyulur və irriqasiya edilir.
• Xəstə euvolemik və ya hipervolemikdirsə və sidik kateteri açıqdırsa venadaxili furosemid (canlı donor qreftlərində 20-40 mq, beyin ölümü donor qreftlərində 100-200 mq) verilərək izlənilir.
• Bu tədbirlərə baxmayaraq diurezi artmırsa Doppler USM ilə böyrək damarları və sidik anastomozu buraxması yoxlanılır.
• Damarlar açıqdırsa, sidik axarı anastomozunun buraxması yoxdursa kəskin rəddetmə və kəskin tubulyar nekroz arasında differensiasiya aparılır. Bunun üçün biopsiya lazım gəlir.
• Funksiya etməyən və ya funksiyası gecikən qreft anastomozların normal işləməsinə baxmayaraq böyrəyin sidik verməməsi və ya az verməsi ilə özünü göstərir. Bu hal adətən marginal donorlardan alınmış böyrəklərdə kəskin tubulyar nekroz ilə əlaqədar baş verir. Bəzən belə böyrəklər bir neçə gün sonra bərpa oluna bilir. Ona görə də biopsiya etmək və ya bir neçə gün dializ edərək gözləmək olar.
• Arterial tromboz 1% hallarda və əsasən ilk 1-3 gündə çox rast gəlir. Funksiya edən böyrəyin fəaliyyətinin birdən-birə dayandırması, təzyiqin və kreatinin artması ilə özünü göstərir. Doppler trombozu göstərir, angioqrafiya ilə dəqiqləşdirilir. Erkən arterial trombektomiya fayda verə bilir, lakin əksər hallarda nefrektomiya gərəkir.
• Venoz tromboz 0,5-4% rast gəlir. Birdən birə baş verən böyrək disfunksiyası və ağrı ilə özünü göstərir, diaqnozu Doppler USM ilə qoyulur. Trombolitik müalicə az hallarda faydalı olur. Əksər hallarda diaqnoz qoyulduqda böyrək infarktı olur və nefrektomiya gərəkir.
• Arterial stenoz 2-10% rast gəlir və aylar və ya illər sonra meydana gəlir. Xarakterik əlaməti birdən-birə təzyiqin artmasıdır. Doppler yüksək şübhə yaradır, angioqrafiya diaqnozu dəqiqləşdirir. Angioplastika və stend ilk seçimdir.
• Sidik sızması sidik kisəsinin, axarının, ləyəninin zədələnməsi və ya anastomoz buraxması nəticəsində baş verə bilir. Yaradan sidik gəlməsi (mayedəki kreatinin qandakından çox olması) yaranın və ətrafın şişməsi xarakterik əlamətdir. Ssintiqrafiya və ya kontrastlı müayinələr diaqnozu dəqiqləşdirir. Kiçik sızıntılar Foley kateteri ilə, böyük sızıntılar isə cərrahi yolla (reanastomoz və stend) müalicə olunur.
• Uretral obstruksiya sidik yolları infeksiyalarından sonra ən çox rast gələn ağırlaşmadır. Erkən və gec formaları var. Erkən obstruksiya ödem, qan laxtası və texniki qüsurlara bağlı ola bilir. Gec daralma isə xaricdən təzyiqə və stenoza bağlı olur. Sidiyin kəskin azalması və USM-də böyrək ləyəninin genişlənməsi xarakterik əlamətləridir. Sistoskopik müayinə və USM səbəbi dəqiqləşdirə bilir.  Anastomozda texniki qüsurlarda əməliyyat gərəkir, digər hallarda stend, dilatasiya tətbiq edilə bilər.
• Limfosel periiliak limfa damarlardan limfanın sızması nəticəsində ilk 1 il ərzində meydana gələ bilir. Yerli şişkinlik, ağrı, böyrək funksiyasında azalma ilə biruzə verir. USM və ya KT ilə diaqnoz dəqiqləşdirilir. Aspirasiya və skleroterapiya (10% yod povidon) kiçik limfosellərdə faydalı olur, böyük limfosellərdə laparoskopik peritoneal drenaj gərəkir.
• Rəddetmə 15-40% hallarda və ədətən ilk 1 il ərzində çox rast gəlir. Mexanizminə və gedişinə görə 4 növü var: çox kəskin, kəskin hüceyrəvi, kəskin humoral və xroniki.
• Çox kəskin rəddetmə alıcıda donorlara qarşı hazır sitotoksik komplement bağlayan anticisimlər olduqda baş verir. Donora qarşı hazır anticisimlər qreftin endotelinə yapışır və komplementi özünə birləşdirərək endotelin zədələnməsinə, damar trombozuna və qreftin işemik nekrozuna səbəb olur. Bu forma nadir görünür, ilk dəqiqələrdə və saatlarda rast gəlir, praktik olaraq köçürülənin birincili disfunksiyasından fərqləndirmək çətindir. Əməliyyat vaxtı baş verdikdə reperfuziyadan həmən sonra qreftin şişməsi və göyərməsi, sidik ifrazının olmaması ilə biruzə verir. Adətən köçürülənin itkisi ilə nəticələnir və təkrari transplantasiya lazım olur. Çox kəskin rəddetmənin profilaktikası üçün əməliyyatdan əvvəl qarşılaşdırma testləri aparmaq lazımdır (alıcının zərdabı ilə donor limfositləri).
• Kəskin humoral rəddetmə donora qarşı hazır və ya yeni yaranmış humoral anticisimlər tərəfindən törədilir. Bu forma adətən ilk 12-72 saat ərzində ortaya çıxır, qreftdə ağrı, hərarətin yüksəlməsi və sidiyin kəskin azalması və ya anuriya ilə biruzə verir. Diaqnozu üçün digər səbəblərin inkarı və biopsiya önəmli yer tutur. Müalicəsi üçün plazmaferez və anti-B-limfositar anticisimlər (rituksimab) tətbiq edilir.
• Kəskin hüceyrəvi rəddetmə donor antigenlərinə qarşı T-limfositlərin törətdiyi rəddetmə reaksiyasıdır, 10-40% hallarda və ən çox ilk 1-6 həftə ərzində rast gəlinir. Kreatinin artması xarakterik əlamətidir, klinik olaraq əksər hallarda asimptomatik olur, az hallarda ağrı və hərarətlə biruzə verir. Kreatinin artması şübhə yaradır, digər səbəblər inkar edildikdən sonra (infeksiya, damar və axacaq tıxanmaları) biopsiya ilə diaqnoz dəqiqləşdirilir. Mülicəsi üçün bolüs steroid başladılır (3-5 gün ərzində 500-1000 mq metilprednizolon), cavab olmadıqda antilimfosit müalicəsi verilir və davamedici müalicə kimi takrolimusa keçilir. Bu müalicələr 90% hallarda faydalı olur.
• Xroniki rəddetmə qreftdə uzunmüddətli inkişaf edən prosesdir, donora qarşı spesifik anticisimlərin (DSA) əmələ gəlməsi ilə əlaqadar baş verdiyi ehtimal olunur. Klinik olaraq kreatinin tədricən azalması, hipertenziya və biopsiyada tubulopatiya və interstisial fibroz ilə biruzə verir. Effektiv müalicəsi hələlik yoxdur. Anti-DSA və immunotolerant müalicələr ümid yaradır.

Proqnoz

5 illik yaşam 80-95% təşkil edir. Canlı donor qreftləri, HLA uyğunluğu, qısa işemiya müddəti, kəskin rəddetmənin az olması müsbət proqnostik göstəricilərdir.

 

Özət

Böyrək köçürülməsi xroniki böyrək yetməzliyinin və böyrəksiz vəziyyətin ən effektiv müalicəsidir, dializdən daha üstündür. Kreatinin klirensinin 20 ml/dəq az olması böyrək köçürülməsinə göstəriş sayılır. Orqan mənbəyi kimi canlı donorlar və beyin-ürək ölümü donorlar istifadə edilə bilir. Qaraciyərdən fərqli olaraq böyrək köçürülməsində rəddetmə ehtimalı yüksək olduğu üçün geniş profilaktik tədbirlər həyata keçirilir:

• qan qrupu ilə yanaşı limfositar qarşılaşdırma, PRA və HLA testləri aparılır.
• güclü induksiya edilir: İL-2 reseptor blokatorları, ATG, hətta kök hüceyrələri
• daimi immunosupressiya üçün üçlü müalicə tətbiq edilir: CNİ, prednizolon, antimetabolitlər.

Canlı donorda böyrəklər adətən laparoskopik üsulla alınır, alıcıda isə  sağ qalça çuxuruna köçürülür. Adətən üç anastomoz qoyulur - böyrək venası xarici qalça venasına, arteriyası xarici qalça arteriyasına, sidik axarı isə sidik kisəsinə anastomoz edilir.  Axacaq və damar tıxanmaları, kəskin rəddetmə, infeksiya, dehidratasiya, tubulyar nekroz və xroniki rəddetmə əməliyyatdan sonra ən çox rast gəlinən ağırlaşmalardır. Böyrək köçürülməsindən sonra xəstələrin 5 illik yaşamı 80-95% təşkil edir. 

 

Böyrək transplantasiyası üzrə suallar

N.Y.Bayramov, E.M.İsazadə, F. Qəhramanova

Suallar	Cavablar
Böyrək köçürülməsinə göstərişlər nələrdir?	Son dövr böyrək xəstəliyi (xroniki böyrək yetməzliyi ) “ Böyrəksiz ” vəziyyət
Ən çox rast gələn göstəriş?	Xroniki böyrək yetməzliyi
Xroniki böyrək yetməzliyinin hansı dərəcəsində transplantasiya göstərişdir?	Kreatinin klirensi 20 ml/dəq kiçik və dializ gərəkdirən
Əks göstərişlər nələrdir?	Ümumi əks-göstərişlər: Korreksiya olunmayan ekstrarenal yetməzliklər Aktiv və ya müalicə olunmamış bədxassəli xəstəliklər, Sepsis və digər aktiv infeksion xəstəliklər, Psixososial problemlər - əqli yetərsizlik, narkomaniya və alkoqolizm, müalicəyə uymayan xəstələr, finans problemləri və s. Xüsusi mütləq əks göstərişlər: Qalça damarlarının və aortanın irəli dərəcədə aterosklerozu Nisbi əks göstərişlər: Mezangiokapilyar qlomerulonefrit IgA nefropatiyası Seqmentar qlomeruloskleroz Oksaloz
Hansı immun uyğunluq testləri aparılır?	Qan qrupu Limfositar qarşılaşdırma testləri PRA HLA
Metodları hansılardır?	Canlıdan və beyin ölümü olan donorlardan Təkbaşına və ya pankreasla bilikdə Açıq və ya laparoskopik
Donordan hansı böyrəyi almaq ilk seçimdir?	Sol böyrəyi, çünki venası uzundur.
Alıcıda böyrək hara yerləşdirilir?	Qalça çuxuruna
Böyrək niyə öz təbii yerinə yerləşdirilmir?	Biopiya üçün asan yerdir, sidik axarının anastomozu rahat olur, xəstənin öz böyrəyi qorunur.
Xəstənin öz böyrəyi niyə çıxarılmır?	Əlavə travmadır.
Hansı hallarda nativ böyrək mütləq çıxarılmalıdır?	xroniki təkrarlayan daşlı və daşsız pielonefrit ağır proteinuriya refrakter hipertoniya böyük polisistik böyrəklər, xüsusən ağrı, qanaxma verən və kanserə şübhə varsa infektiv refleks nefropatiya
Ağırlaşmaları nələrdir?	Postoperativ böyrək disfunksiyası Funksiya etməyən və ya funksiyası gecikən qreft Arterial, venoz tromboz Arterial stenoz Sidik sızması Uretral obstruksiya Limfosel Rəddetmə
Rəddetmənin əlamətləri nələrdir?	Kreatinin artması, ümumi və lokal hərarətin artması, halsızlıq, hipertoniya, ayaqda ödem.
Kreatinin artmasının səbəbləri nələrdir?	TRİ-DK: tıxanma, rəddetmə, infeksiya, dehidratasiya və kəskin tubulyar nekroz.
Kreatinin artması varsa müayinə ardıcıllığı necə olmalıdr?	Hipotenziya və hipovolemiya yoxlanılır, Kateter yoxlanılır USM və Dopler müayinəsi Furosemid testi Biopsiya
Köçürülən böyrəyin funksiyası nə vaxt normallaşır?	Canlıdan köçürülən böyrək 3-5 gün sonra, kadavradan köçürülən isə 7-15 gün sonra
Uzaq nəticələri necədir?	5 illik yaşama 80-95%